Համարյա բոլոր կենդանիներն օժտված են լսողությամբ: Այն առավել զարգացած է կաթնասունների և թռչունների մոտ, որոնք ունեն լսողության հատուկ օրգան՝ ականջ: Անողնաշար կենդանիներից լսողության զարգացած օրգաններ ունեն միայն միջատները:
Կենդանիները ոչ միայն ընկալում են ձայները, այլև իրենք են ձայն արձակում: Ցամաքային ողնաշարավոր կենդանիների շնչառական համակարգի մի մասը փոխակերպվում է ձայնային ապարատի: Առավել զարգացած ձայնային ապարատ ունի մարդը:
Մարդու ականջը բացառիկ զգայություն ունեցող բարդ լսողական օրգան է: Որոշ մարդիկ կարող են լսել նույնիսկ ծառից ցած ընկնող տերևի ձայնը:

Բնությունը հարուստ է իր ձայներով: Շատ կենդանիներին և մարդուն բնորոշ է ձայն արձակելու, ինչպես նաև լսելու ունակությունը: Դա ծառայում է նրանց հաղորդակցվելուն, նպաստում նրանց պաշտպանվելուն և շրջակա միջավայրին հարմարվելուն:

Լսողությունը մեծ դեր ունի մեզանում գեղեցիկի զգացումը զարգացնելու համար: Լավ երաժշտությունը, գեղարվեստական խոսքն ավելի հարուստ են դարձնում շրջակա աշխարհի մեր ընկալումը:

Համարյա բոլոր կենդանիներն օժտված են լսողությամբ։

Կենդանիները ձայնն ընկալում են հատուկ օրգանով:

Առավել զարգացած է կաթնասունների և թռչունների լսողությունը, որոնք ունեն լսողության հատուկ օրգան՝ ականջ։ Անողնաշար կենդանիներից լսողության զարգացած օրգաններ ունեն միայն միջատները։

Տարբեր կենդանիներ զգայուն են տարբեր ձայների նկատմամբ։

Մեդուզան ընկալում է ծովի ալիքների արձակած ենթաձայները և փոթորիկ սկսվելուց մի քանի ժամ առաջ հեռանում է ափից:

Օրինակ

Փղերն իրար հետ հաղորդակցվում են ենթաձայների միջոցով։ Դելֆինները, չղջիկները, կետերն արձակում և լսում են անդրաձայները։

Շատ գիշերային գիշատիչներ մթության պայմաններում որսում են իրենց զոհին լսողությամբ:   

Չղջիկը համարյա զուրկ է տեսողությունից։ Թռիչքի ժամանակ, անընդհատ արձակելով և հետ ընդունելով անդրարաձայներ, չղջիկը ոչ միայն խուսափում է արգելքներին բախվելուց, այլև անսխալ «նկատում» և որսում է մանր մժեղներ։

Շները նույնպես լսում են անդրաձայնը։

Օրինակ՝ հարկ եղած դեպքերում հետախույզները ծառայողական շներին անհրաժեշտ հրամանները տալիս են անդրաձայնով, որը շրջապատի մարդկանց համար մնում է աննկատ:

Կենդանիները ոչ միայն ընկալում են ձայները, այլև կարող են իրենք ձայն արձակել։

Ցամաքային ողնաշարավոր կենդանիների շնչառական համակարգի մի մասը փոխակերպվել է ձայնային ապարատի։

Առավել զարգացած ձայնային ապարատ ունի մարդը։ Մարդու ամենից զարմանալի հատկությունը խոսելու կարողությունն է։ Խոսքով մարդիկ հաղորդակցվում են իրար հետ և փոխանակում իրենց մտքերը։ Դա շատ բարդ երևույթ է, որն իրագործվում է զարգացած գլխուղեղի միջոցով:

Հարցեր

Հարցեր

1. Ի՞նչ կառուցվածք ունի մարդու ականջը:

Ականջի միջին օդակիր խոռոչների և խորշիկների համակարգ է, որը տեղավորված է քունքոսկրի հաստության մեջ։ Միջին ականջում գտնվում են լսողական ոսկրիկները՝ մուրճը, սալը, ասպանդակը, որոնք թմբկաթաղանթի տատանումները հաղորդում են ներքին ականջին։

1. Ինչպե՞ս է աղմուկն ազդում մարդու օրգանիզմի վրա:

Երկարատև աղմուկը բացասաբար է ազդում լսողության օրգանի վրա

1. Ինչպե՞ս են պայքարում աղմուկի դեմ:

Մենք ընկալում ենք տարբեր ձայներ՝ առվակների կարկաչը, տերևների սվսվոցը, մարդկանց և երաժշտական գործիքների ձայները: Ձայնի աղբյուր են տարբեր մարմինների կամ նրանց որոշ մասերի տատանումները:
Մինչև 17 Հց հաճախությամբ տատանումների առաջացրած ձայնը կոչվում է ինֆրաձայն, իսկ 20 հազար հերցից բարձր հաճախությամբ տատանումների առաջացրած ձայնը՝ ուլտրաձայն (գերձայն):
Մարդու ականջը որպես ձայն ընկալում է միայն այն տատանումները, որոնց հաճախությունն ընկած է 16-20000 հերցի սահմաններում: Այդպիսի տատանումները կոչվում են լսելի (ակուստիկ) տատանումներ:

Մարդիկ և կենդանիները շրջապատի մասին տեղեկատվություն ստանում են ոչ միայն տեսողության, այլ նաև լսողության միջոցով: Աշխարհը լի է տարատեսակ ձայներով:

Օրինակ՝
Մենք լսում ենք մարդկանց ձայնը, թռչունների ծլվլոցը, միջատների տզզոցը, երաժշտական նվագարանների ձայները, մեքենաների աղմուկը, ամպերի որոտը և այլն:
Համարյա բոլոր կենդանիներն օժտված են ձայն արձակելու և շրջապատից ձայներ ընկալելու ունակությամբ։ Ի տարբերություն կենդանիների` մարդը կարողանում է խոսել, ինչը եզակի հնարավորություն է ստեղծում մարդկանց` հաղորդակցվելու միմյանց հետ:
Դիտումները ցույց են տալիս, որ ձայնի առաջացումը սերտորեն կապված է տատանումների հետ:
Ձայնի աղբյուր են տարբեր արմինների կամ նրանց մասերի տատանումները։
Նվագարանի լարը սովորական պայմաններում ձայն չի արձակում, սակայն բավական է ստիպել, որ լարը տատանվի, և մենք անմիջապես ձայն ենք լսում:
Որոշակի հաճախության մաքուր ձայն կարելի է ստանալ կամերտոն կոչվող սարքի միջոցով: 
Կամերտոնի արձակած ձայնը պայմանավորված է տատանումներով, որոնք առաջանում են այդ սարքին մուրճով հարվածելիս:

Օրինակ՝
Մեղվի կամ մոծակի արձակած ձայնը պայմանավորված է նրանց թևիկների տատանումներով, մարդու ձայնը` ձայնալարերի տատանումներով և այլն:
Ձայնը բնութագրվում է տատանումների հաճախությամբ:
Հաճախությունը մեկ վայրկյանում կատարվող տատանումների թիվն է, չափվում է հերցերով (1 Հց):
Ոչ բոլոր տատանումներն են լսելի մարդուն: Մարդու ականջը որպես ձայն ընկալում է այն տատանումները, որոնց հաճախությունն ընկած է 16-ից մինչև 20000 Հց տիրույթում:
16-ից մինչև 20000 Հց տիրույթի տատանումները կոչվում են լսելի (ակուստիկ) տատանումներ։
16 Հց-ից փոքր հաճախությամբ ձայնն անվանում են ենթաձայն, իսկ 20000 Հց-ից մեծ հաճախությամբ ձայնը` անդրաձայն:

Ենթաձայնը և անդրաձայնը մարդու ականջը չի ընկալում:

Հարցեր՝
1. Ինչպե՞ս է առաջանում ձայնը: Նկարագրե՛ք ձայնի առաջացման որևէ օրինակ:
Ձայնի առաջացումը սերտորեն կապված է տատանումների հետ: Մենք լսում ենք թռչունների ծլվլոցը, մեղվի տզզոցը, երաժշտական նվագարանների ձայները, կայծակի որոտը և այլն:
2. Մատը թեթևակի հպե՛ք ձեր կոկորդին և խոսե՛ք: Նկարագրե՛ք, թե ինչ եք զգում այդ պահին:
Ես զգում եմ թեթևակի դզզոց և իմ կոկորդի շարժումը:
3. Որսորդները իրենց ականջը հաճախ հպում են հողին: Ինչու՞:
Նրանք դա անում են, որ լսեն որ կողմից է գալիս որսը կամ ուրիշ մարդ:
4. Մատիտով հարվածե՛ք ապակե բաժակին և նրա շուրթին հպե՛ք թելից կախված թեթև գնդիկը: Ի՞նչ եք լսում և տեսնում:
Բաժակը զնգում է, իսկ փոքր գնդիկը տատանվում։

ОТВЕТЬТЕ НА ВОПРОСЫ

1. ВИК ДАРЧИНЯН (рассказать краткое содержание)

1.Где родился Вик Дарчинян?
Вик Дарчинян родился в армянском городе Ванадзор.
2. Кем был отец будущего чемпиона?
Его отец был главным тренером по борьбе.
3. О чём мечтал Дарчинян в детстве?
Дарчинян мечтал стать чемпионом мира по боксу.
4. Какое новое имя он получил в профессиональном боксе?
В боксе его называют Бешенный бык.
5. Каких ещё известных армянских боксёров вы знаете?
Артур Абраам, Рафаель Ованесян.

2. ПРОИГРАННАЯ ПАРТИЯ (рассказать краткое содержание)

1.Что решалось в последнем туре?
В последнем туре решалось, кто получит первый разряд.
2. Что предложил Белов Артуру?
Белов предложил Артуру ничью.
3. Что ответил Артур?
Артур отказался.
4. Как проходила игра?
Игра проходила напряжённо. Белов делал неправильные ходы.
5. Как закончилась игра?
Артур одержал победу.
6. За что дисквалифицировали Белова?
Белова дисквалифицировали за неспортивное поведение.
7. Какой важный закон открыл для себя Артур?
Артур узнал что даже если грозит опаснось боятся не надо.

1. Почему игра с Беловым была очень важна?
Игра с Беловым была важна для получения первого разряда.
2. Почему Артур не согласился на предложение своего соперника?
Потому что он хотел выиграть честно.
3. Смог ли Белов принять своё поражение?
Нет
3. Почему судья сказал Белову, что из него не выйдет настоящий спортсмен?
Потому что Белов не умеет держать себя в руках.

Согласны ли вы с тем, что…

1. Артур повёл себя как настоящий спортсмен, когда отказался от предложения Белова.
Да.
2. Для Белова важно было занять первое место, а сама игра его не интересовала.
Да.
3. Настоящие спортсмены не договариваются до начала игры о ничьей.
Да
4. В спорте нужно побеждать любой ценой.
Нет

Интересные факты из истории шахмат

3. ШАХМАТЫ (рассказать краткое содержание)

1. Ответьте на вопросы.

1.Чем древние индийские шахматы отличались от современных?
В древних шахматах игроков было четверол а также не было ферзя.
2. Что добавили в игру арабы?
Арабы убрали двух игроков и добавили ферзя.
3. Какую награду попросил создатель шахмат?
Создатель игры попросил безчисленное количество зёрен.
4. Была ли эта награда незначительной?
Нет.

Как вы думаете, шахматы – это игра, спорт или искусство?
Мне кажется что шахматы это и спорт и искусство.

Расскажите несколько малоизвестных фактов о Тигране Петросяне.
Тигран Петросян родился 17 июня 1929 в Тбилиси.

Расскажите, что вам известно об этих
спортсменах.

• почему так много людей во всём мире занимаются спортом
  и как спорт влияет на характер и здоровье человека;
  В мире много людей занимается спортом для поддержания тела в форме.
• Расскажите о том, как занятия спортом воспитывают в
  человеке смелость и силу воли, какую пользу приносит спорт здоровью;
  Благодаря спорту в человеке развивается сила воли и другие полезные качества.
• Почему спортсмены могут действовать решительно и смело
  в минуты опасности.
  Потому что они готовились к любой возможной ситуации на тренировках.

4. ПОДВИГ СПОРТСМЕНА ( рассказать краткое содержание)

1.Что делал 16 сентября 1976 года рядом с водохранилищем пловец Шаварш
Карапетян?
Шаварш Карапетян проводил тренировку по бегу вместе со своими братом и тренером.
2. Какие спортивные достижения имел молодой спортсмен?
Шаварш Карапетян имел множествот мировых рекордов по подводному плаванию.
3. Что случилось в тот день с переполненным троллейбусом?
Троллейбус потерял управление и упал в воду.
4. Какой была первая мысль Шаварша?
Первым делом Шаварш подумал, что надо спасать людей.
5. В каких условиях приходилось спасать людей отважному
спортсмену?
Шаварш Карапетян спасал людей в мутной воде с повреждёнными конечностями.

5. Выполните упражнения

1. Как называется короткая смешная история?
   а) онегдот; б) анекдот; в) анигдот; г) аникдот; д) анегдот; е) онекдот

2. Какое слово не употребляют при описании волос человека?
а) грива; б) крона; в) копна; г) хвост

3. В какой паре слова обозначают одно и то же?
а) уйти – зайти; б) угадать – загадать; в) уснуть – заснуть;
г) украсить – закрасить; д) уговорить – заговорить

4. В каком ряду во всех словах на месте пропуска пишется буква «е»?
а) о лошад…, об осен…, в жизн…, о времен…;
б) о лебед…, о молодёж…, на площад…, в тетрад…;
в) о медведе, в портфеле, о шампуне, на рояле;
г) об олен…, в молодост…, о медал…, на кроват…

5. Выберите грамматически правильное продолжение предложения.
Армен пригласил одноклассников … .
а) на своё день рождение; б) на свой день рождения;
в) на своё день рождения; г) на свой день рождение

6. Как правильно написать:

У РЫБОВ НЕТ ЗУБОВ!
У РЫБЬЕВ НЕТ ЗУБЬЕВ!
У РЫБ НЕТ ЗУБ!

Нет правильных вариантов.
У РЫБ НЕТ ЗУБОВ

7. Как называют ребяток-зверяток у животных:

Ёж – ежёнок Волк – волчёнок Медведь – медвежонок Лошадь – жеребёнок

Овца – ягненок Свинья – поросёнок Собака – щенок Корова – телёнок

Food and restaurants

Are you looking for somewhere special to go this weekend? Do you want to try something new? Check out one of these hot new restaurants.

Last Days of the Raj 

A centrally located Indian restaurant, perfect for eating before or after the cinema or a show. In summer enjoy your meal in the beautiful garden. The most popular dishes are lamb and chicken cooked with mild, medium or hot spices. For brave customers there is extra hot!

A Taste of Tuscany

Whether you’d like a great value-for-money lunch or a relaxed evening meal in stylish surroundings, this is the place for you. The chefs have all been trained in Italy and they make both traditional and contemporary dishes. We recommend the pasta and seafood.

Your Local Caff

Remember when cafés served full English breakfasts – sausages, beans, fried bread, bacon and eggs – with a strong cup of tea? Well, this place still does and you can have your breakfast at any time you like during the day while you listen to your favourite tunes from the 1980s. 

The Lemon Tree

This pretty restaurant serves healthy food that’s tasty too. Come in for a vegetarian snack at lunchtime or a great fruit smoothie or a cappuccino and a delicious piece of cake in the afternoon. Food is bought from local producers whenever possible.

Cheesy Bites

A restaurant that only serves cheese, but hundreds of cheeses from many countries and in lots of different forms. They serve reasonably priced lunches but dinner can be expensive. Lovely food and a very elegant dining room, looking onto an amazing flower garden.

Fast Best

Fast food doesn’t have to be junk food, as this café proves. Do you fancy a really good hamburger made with the best ingredients, or old-fashioned fish and chips fried to perfection, all on the table in super-quick time? Speed and quality are important here, and the prices aren’t bad either.

The Chocolate Box

The owner of this small café used to cook all kinds of food, but then she realised she preferred desserts to anything else. If you want meat or fish, don’t come here. They only do desserts! Lots of different kinds of sweets. Chocolate lovers will be excited by the range of chocolate cakes.

Musical Chairs

Have you noticed how music improves the taste of your food? This new restaurant has different types of live music every night except Sundays, and excellent food to go with it. Great fish dishes, steak and pizza. Monday is classic rock night, so see you there!

Փետրվարի 26
Գոյականի տեսակներ
Այս առաջադրանքը մի փոքր դժվար էր բայց շատ հետաքրքիր էր:

Փետրվարի 25
Թմկաբերթի առում առաջադրանքներ
Հովհաննես Թումանյանի <<Թմկաբերդի առումը >> առաջադրանքները շատ ուսուցողական էին բայց մի փոքր անսովոր:

Փետրվարի 25
Թումանյանական և Տերյանական ընթերցումներ
Իմ երկու ամենասիրելի Հայ գրողներն են:

Փետրվարի 20
Գարնան սպասելիս
ես իրոք սպասում եմ գարնանը

Փետրվարի 18
Թմկաբերդի առումը
Շատ եմ սիրում ես <<թմկաբերդի առումը >>, որովհետև նա սովորեցնում է լինել ուժեղ:

Փետրվարի 17-13
Ֆլեշմոբ

Փետրվարի 12
Հովհաննես Թումանյանի ֆիլմեր

Փետրվարի 11
Թումանյանական ընթերցումներ
Շատ հետաքրքիր էր:

Փետրվարի 11
Ինքնակենսագրություն
Հովհաննես Թումանյանի կենսագության մի մաս դուր եկավ, երբ Հովհաննես Թումանյանը մահացավ նրա տղան, գաղտնի վերցրեց նրա սիրտը և տարավ իրենց տուն, և մինչև հիմա Հովհաննես Թումանյանի սիրտը պահպանված է:

Փետրվարի 11
Իմ ընտանիքը
Ես շատ եմ սիրում իմ ընտանիքը, ես գրեցի իմ ընտանիքի մասին ամեն ինչ :

Փետրվարի 9
Սեբաստացու Ֆլեշմոբ
Դա իրական սեբաստացու ֆլեշմոբ է:

Փետրվարի 5
Հրաժեշտ
Իմ ամենասիրած բայց տխուր բանաստեղծություններից մեկն է:

Փետրվարի 5
Տերյանական միասնական ընթերցում
Միասին կարդում էինք Տերյանի սիրուն բանաստեղծությունները:

Փետրվարի 3
Գոյական
Մեկ մաս հայերենից

Առաջադրանքներ

1. Գոյականները խմբավորի՛ր` ըստ տեսակների (միևնույն բառը կարող է մի քանի խմբում լինել):

Գյուղ, ԱՄՆ, սեր, Արաքս, գայլ, խնձոր, կարոտ, մարդ, խաղալիք, շուն,  Արմեն, հմայք, ընկեր, խաղաղություն, հեռախոս, մժղուկ, Դավիթ, գնդակ, Երևան, կատու, հրապուրանք, ընկերություն, սեղան, Արարատ, ուսուցիչ։

Հատուկ գոյական- ԱՄՆ, Արաքս, Արմեն, Դավիթ, Երևան, Արարատ։

Հասարակ գոյական- գյուղ, խնձոր, գայլ, խաղալիք, շուն, հեռախոս, մժուկ, գնդակ, կատու, սեղան։

Վերացական գոյական- սեր, կարոտ, հմայք, խաղաղություն, հրապուրանք, ընկերություն։

Շնչավոր հասարակ գոյական- մարդ, գայլ, շուն, ընկեր, մժղուկ, կատու, ուսուցիչ։

Շնչավոր հատուկ գոյական- Արաքս, Արմեն, Դավիթ, Արարատ։

Թանձրացական-գյուղ, մարդ։

2․ Յուրաքանչյուր շարքի չորս բառերն ի՞նչ ընդհանուր հատկանիշ ունեն, որ նույն շարքի մեկ բառը չունի:

աշխարհ                      ուրախություն              հետախույզ                սարդ

Նեղոս                          հիացմունք                     երգչուհի                    աղջիկ

աղվես                         մահճակալ                      սեր                           պարուհի

աթոռ                           խաղաղություն              ուսուցիչ                   օդաչու

աշխատանք               վայելք                              բժիշկ                       մկրատ

Աշխարհ,  մահճակալ,     աշխատանք,   աթոռ, մկրատ — հասարակ, ոչ անձ ցույց տվող

Ուրախություն, հիացմունք,  վայելք,   խաղաղություն,  սեր – հասարակ, վերացական

Հետախույզ, բժիշկ,  ուսուցիչ,  օդաչու,  պարուհի, աղջիկ, երգչուհի — հասարակ, շնչավոր, անձ ցույց տվող

Սարդ, աղվես — հասարակ, շնչավոր

Նեղոս-հատուկ

3․ Գրի՛ր․

• Հինգ հատուկ, հինգ հասարակ գոյական

Հատուկ- Արարատ, Նիլա, Լենա, Արաքս, Կուր գետ։

Հասարակ- համակարգիչ, զգեստ, աթոռ, խնձոր, հեռախոս։

• Հինգ թանձրացական, հինգ վերացական գոյական

Թանձրացական- հող, կրակ, մարդ, ջուր, անապատ։

Վերացական- հպարտություն, սեր, ցավ, վախ, ուրախություն։

• Հինգ անձ ցույց տվող, հինգ իր ցույց տվող գոյական

Անձ- Արաքս, Նեղոս, Արարատ, Վիկա, Մարինա։

Իր- սեղան, ակնոց, աթոռ, ցուցափայտ, նկար։

• Հինգ շնչավոր, հինգ անշունչ գոյական

Շնչավոր-Իշխան, Քրիստինե, տղամարդ, զինվոր, մայրիկ։

Անշունչ-հագուստ, կամուրջ, հեռուստացույց, պայուսակ, շիշ։

4․ Թումանյանական հատվածներից դո՛ւրս գրիր գոյականները՝ նշելով նաև տեսակը (նաև փորձի՛ր գտնել, թե որ պատմվածքներից են հատվածները)։

Այնտեղ սարերն իրար են հանդիպել, իրենց արանքում մի մեծ ձոր են ստեղծել, որ կոչվում է Մութը Ձոր։ Մութը Ձորը բաժանում է հայերին ու թուրքերին իրարից։ Նրա մի կողմը թուրք սարվորն է իջնում, իր բինեն զարկում, մյուս կողմը՝ հայը։ Բայց նրանց իգիթները գիշերվա մթնով էլ անցնում այս խոր անդունդը, իրարից ոչխար են գողանում, ձի, կով կամ գոմեշ են քշում։ Նրանց հովիվները հանդերում են հասնում ու փետակռիվ են անում։

Սար- Թանձրացական գոյական

Ձոր-Թանձրացական գոյական

Մութը Ձոր- հատուկ գոյական

հայեր, թուրքեր- շնչավոր գոյական

սարվոր- շնչավոր գոյական

բինա — Թանձրացական գոյական

իգիթ- շնչավոր գոյական

անդունդ-Թանձրացական  գոյական

ոչխար, ձի, կով, գոմեշ — շնչավոր գոյական

հովիվ- շնչավոր գոյական

հանդեր-Թանձրացական գոյական

Ես իմ մանկության գարունները անց եմ կացրել մեր սարերում։ Շատ էի սիրում իմ տատոնց տունը ու միշտ այստեղ էի լինում։ Իմ քեռիներից ամենից փոքրը՝ Ահմադը, հովիվ էր։Նա ինձ տանում էր, ման էր ածում գառների մեջ, հետը հանդից հաղարջի կարմիր ճյուղեր էր բերում ինձ համար, իսկ իրիկունները հանում էր սրինգն ու ածում։

գարուն-հասարակ գոյական

սար-Թանձրացական գոյական

սեր-վերացական գոյական

տուն-հասարակ գոյական

տատոնց-շնչավոր հասարակ գոյական

քեռի,հովիվ-շնչավոր հասարակ գոյական

Ահմադ- շնչավոր հատուկ գոյական

գառ- շնչավոր հասարակ գոյական

ճյուղ-հասարակ գոյական

սրինգ-հասարակ գոյական

Մի գարնան իրիկուն դռանը նստած զրույց էինք անում, երբ այս դեպքը պատահեց։ Էս դեպքից հետո ես չեմ մոռանում էն գարնան իրիկունը։ Ծիծեռնակը բույն էր շինել մեր սրահի օճորքում։ Ամեն տարի աշնանը գնում էր, գարնանը ետ գալի, ու նրա բունը միշտ կպած էր մեր սրահի օճորքին։

գարուն- հասարակ գոյական

դուռ-հասարակ գոյական

ծիծեռնակ-շնչավոր հասարակ գոյական

բույն,սրահ,օճորք-հասարակ գոյական

աշուն-հասարակ գոյական

Վանի թագավորության վերելքն ու անկումը

Ք. ա. IX դարի վերջից Ասորեստանում սկսվեցին պարբերական խռովություններ, որոնք մեծապես սահմանափակեցին նրա նվաճողական հնարավորությունները։ Բացի միքանի արշավանքներից՝
Ասորեստանը միառժամանակ խոշոր հարձակումներ չձեռնարկեց ո՛չ դեպի արևմուտք և ո՛չ էլ դեպի հյուսիս։ Այդ ընթացքում սկսվեց Վանի թագավորության ընդարձակման շրջանը։ Այն արդեն
պատրաստ էր վճռական ճակատամարտի մեջ մտնելու Ասորեստանի հետ՝ Հարավային Ասիայում առաջնորդության, ինչպես նաև Միջերկրական ծովի արևելյան կողմով անցնող հիմնական առևտրային ուղիներում գերիշխանության համար։

Կայսրություն կերտողները. Արգիշտի I և Սարդուրի II
Վանի թագավորության տարածքային ամենամեծ ընդլայնման շրջանը համընկնում է Արգիշտի I-ի և նրա որդու՝ Սարդուրի II-ի գահակալության հետ։ Պետության ծավալումը կատարվեց ռազմական կազմակերպվածության բարձր մակարդակի և թարմացված սպառազինության միջոցով:
Արգիշտի I (Ք. ա. 786-764) արքան, գահ բարձրանալով , շարունակեց հոր ակտիվ նվաճողական քաղաքականությունը հատկապես հյուսիսային ուղղությամբ։ Այս տարածքները, բացի ռազմական նշանակությունից, պետության համար տնտեսական մեծ նշանակություն ունեին։ Ք. ա. 782 թ. Արգիշտիի զորքերն անցան Արաքս գետը, հաստատվեցին Սևանի ավազանում։ Տարածաշրջանում ամրապնդվելու նպատակով նույն թվականին կառուցվեց Էրեբունի (Երևան) քաղաք-ամրոցը։ Ռազմական գործողությունների մյուս կարևոր ուղղությունները հարավային և արև­մտ­յան
ուղղություններն էին։ Այս արշավանքները ևս պսակվեցին հաջողությամբ, իսկ դա նշանակում էր շահերի բախում անմիջապես Ասորեստանի հետ։ Արդյունքում Ասորեստանը զրկվեց փոքրասիական երկաթի և այլ մետաղների հանքավայրերից, ինչպես նաև հիմնական առևտրային
ուղիները վերահսկելու հնարավորությունից։ Ուշագրավ է, որ Արգիշտիի կառավարման տարիներին ռազմական արշավանքները նախկինի պես տարին մեկ անգամ չէին լինում.
միևնույն տարում անգամ մի քանի ռազմարշավ էր կազմակերպվում,ընդ որում ՝ միաժամանակ տարբեր ուղղություններով։ Սա ևս հզորության ցուցանիշ է։ Մի շարք ռազմական արշավների միջոցով թագավորությունը կլանեց նոր տարածքներ։ Ք.ա. VIII դարում վերահսկողություն
սահմանվեց Հայկական բարձրավանդակի տարածքի մեծ մասի վրա՝ Եփրատ գետից մինչև Սևանա լիճը։ Այդուհետ, մի տևական շրջան, Վանի թագավորությունը տարածաշրջանի ուժեղագույն պետությունն էր, որն արդեն վերածվել էր կայսրության։ Վանի տերությունն աննախադեպ վերելքի հասավ և տարածքային հսկայական աճ արձանագրեց Սարդուրի II (Ք.ա. 764-735) արքայի օրոք։ Դա արտացոլվեց արքայի տիտղոսաշարում. Սարդուրի II-ը միաժամանակ կրում էր «արքայից արքա» և «երկրների արքա» տիտղոսները: Տևական մի շրջան Վանի
թագավորության գերիշխանությունն Հարավային Ասիայում հակազդեցության
չէր հանդիպում։ Սակայն Մերձավոր Արևելքում քաղաքական իրավիճակը շուտով
փոխվեց, երբ Ասորեստանում գահ բարձրացավ Թիգլաթպալասար III արքան։

Վերաբնակեցումների քաղաքականությունը
Վանի թագավորության նվաճողական քաղաքականությունը միշտ չէ,որ հարթ էր ընթանում. հաճախ հանդիպում էր տեղական կատաղի դիմադրության: Դրան հակազդելու համար դեռ Իշպուինի արքայի ժամանակներից Վանի թագավորները կիրառում էին նվաճված բնակչության զանգվածային տեղափոխությունների քաղաքականությունը՝ մարդկանց վերաբնակեցնելով
տերության այլ տարածքներում։ Վանի արքաների թողած արձանագրություն
ների մոտավոր տվյալներով ՝ տերության գոյության ընթացքում գերեվարված
կամ վերաբնակեցված բնակչության թիվը հասնում է շուրջ 700 հազար մարդու։
Ընդ որում ՝ դրանից շուրջ 500 հազարը եղել է Հայկական լեռնաշխարհի ներ
քին շրջաններից տեղահանված բնակչությունը։ Այսպիսով՝ հարկադիր տեղա
հանումները կամ վերաբնակեցումները նվաճված ժողովուրդների նկատմամբ
վերահսկողությունը պահպանելու միջոց էին։ Հարկադիր վերաբնակեցումներն ունեին այլ նպատակներ ևս։ Այդպիսի վերաբնակեցումներով փորձում էին նպաստել գյուղատնտեսական տեխնոլոգիաների տարածմանը կամ նոր հողերի մշակմանը: Ավելի կարևոր նպատակ
էր թագավորության ժողովրդագրական և լեզվական միասնացման խնդրի
լուծումը։ Դրա արդյունքում ձևավորվեց ավելի միատարր հասարակություն:
Այսպիսով՝ վերաբնակեցումներն ինքնանպատակ չէին. կառավարությունը մանրակրկիտ ծրագրել էր դրանք՝ հնարավորինս արդյունավետ դարձնելու համար: Կայսերական կառավարիչները ծրագրում էին բնակչության տեղափոխությունները՝ հաշվի առնելով քաղաքական, տնտեսական և մշակութային հանգամանքները։ Այդ կերպ ամրապնդվում էր երկրի քաղաքական միասնությունը, ճնշվում էին հնարավոր ապստամբությունները:

Թագավորության թուլացումն ու անկումը
Ք. ա. 745 թ. Ասորեստանում գահ բարձրացավ Թիգլաթպալասար III արքան։ Վերջինս մի շարք վերափոխությունների շնորհիվ կարողացավ կրկին ոտքի կանգնեցնել Ասորեստանը։ Նրա
վերափոխությունների մեջ կարևոր էր ռազմական ուղղությունը։ Բանակի գլխավոր ուժը դարձավ մշտական զորքը՝ «արքայական գունդը», որը պահվում էր կենտրոնական իշխա
նության միջոցներով։ Ասորեստանի և Վանի թագավորության միջև բախումն անխուսափելի էր։ Սարդուրի II-ը պարտություն կրեց և կորցրեց վերահսկողությունը հարավային ու հարավարևմտյան նահանգների և կարևոր առևտրային ուղիների նկատմամբ։ Նրա իրավահաջորդ Ռուսա I-ը (Ք. ա. 735-713) ներքին և արտաքին պայքարի դժվարին պայմաններում միառժամանակ կարողացավ վերականգնել Վանի թագավորության սասանված ուժն ու իշխանությունը։ Արքան ստիպված էր պայքարել երեք ճակատով՝ կենտրոնախույս ուժերի, կիմմերական ցեղերի ներխուժումների և ասորեստանյան սպառնալիքի դեմ միաժամանակ։ Զգույշ քաղաքականություն վարելով ՝ Ռուսան միառժամանակ խուսափեց Ասորեստանի
հետ առճակատումից, մեծ կորուստներով շեղեց կիմմերական արշավանքների
ուղին և վերամիավորեց երկիրը։ Սակայն Ասորեստանի նոր արշավանքը չուշացավ։ Ք. ա. 714 թ. Ասորեստանի Սարգոն II արքան մեծ բանակով ներխուժեց Վանի թագավորություն։
Վճռական ճակատամարտում Ռուսան պարտություն կրեց։ Ամենամեծ կորուս
տը Մուսասիրի գրավումն էր ու Խալդիի տաճարի թալանը։ Բայց չնայած պար
տությանը՝ Վանի թագավորությունը չկործանվեց։ Ընդհակառակը, հաջորդ արքաներին հաջողվեց վերականգնել թագավորության տարածքները՝ վերանվաճելով նաև Մուսասիրը։ Իսկ քանի որ թե՛ Վանի թագավորության, թե՛ Ասորեստանի համար հայտնվել էին նոր և վտանգավոր հակառակորդներ (կիմմերներ, սկյութներ և մարեր), ապա երկու մրցակից տերությունների միջև
լարվածությունը թուլացավ , և հարաբերությունները կայունացան։
Վանի վերջին արքաների գործունեության մասին կցկտուր տեղեկություն
ներ կան, ուստի թագավորության կործանման մասին պատկերացումներն էլ
հստակ չեն։ Մինչ օրս այդ հարցում գիտնականները միակարծիք չեն։ Բազ
մաթիվ վարկածներից մեկն այն է, որ Վանի թագավորությունը կործանվել է
մարերի, բաբելացիների և սկյութների դեմ մղած պայքարում։ Մեկ այլ վարկածի
համաձայն՝ թագավորությունը կործանվել է Ք. ա. VII դարի սկզբին՝ ներքին պա
տերազմների, քաղաքական մասնատումների պատճառով։ Սակայն մեկ ուրիշ
վարկած էլ պնդում է, որ Վանի թագավորությունն իրականում չի կործանվել.
տեղի է ունեցել ընդամենը արքայատոհմի փոփոխություն։ Վանի թագավորության անվան հիշատակություն գտնում ենք նաև Բե­հիսթուն­յան եռալեզու արձանագրության մեջ։ Այն անվանվում է Ուրաշտու՝ բաբելոներեն, Արմինա՝ պարսկերեն և Հարմինույա՝ էլամերեն։ Բոլոր դեպքերում էլ խոսքը Հայաստանի մասին է։

Քարտեզներ 1Download

Նայելով քարտեզին

Ինչո՞ւ Վանի թագավորությունն ավելի հիմնավոր հաստատվեց հատկապես Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսում։

ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ինչպե՞ս հաջողվեց Արգիշտի I և Սարդուրի II արքաներին Վանի թագավորությունը վերածել տարածաշրջանի ուժեղագույն պետության։
բ. Վերլուծի՛ր։ Ինչո՞ւ էր Վանի կառավարությունը վերաբնակեցումներն իրագործելիս մանրակրկիտ ծրագրում դրանք։
գ. Բացատրի՛ր: Ինչո՞ւ էր Սարգոն II-ի կողմից Մուսասիրի նվաճումը Վանի թագավորության համար ամենամեծ կորուստը։

Անծանոթ բառերը դո՛ւրս գրիր և բառարանի օգնոuթյամբ բացատրի՛ր: Հավլունի — ուժեղ Բաբան — խոյ Ֆարս — կեղծավոր Շեշտակ — սաստ

Համառոտ գրավոր պատմի՛ր պոեմը: Թաթուլը անհնդատ պաշտպանում էր իր բերդը։ Հետո Շահը մի օր իր ծառաներից մեկին ասում է գնա և իմ այս խոսքերը ասա տիրուհուն։ Հետո նա գնում է ասում է, որ շահը տիրուհուն իր գանձերը կտա իր ամբողջ հարստությունը։ Հետո տիրուհին խմացնում է ծառաներին, զինվորներին, որ Շահը հարձակվի և նրանք չկարողանան պաշտպանվել։ և նրանք գնում են գրավում և աղջիկը վերջում է հասկանում, որ սխալ է արել։ Ստեղծագործության ո՞րն հերոսն է առավել մանրամասն ներկայացված: Ցո՛ւյց տուր փաստերով: Թմկա տրուհուն էին ներկայացնում։ 4 հարցում եմ գրել։ Նաև նա դավաճան էր, բայց վերջում հասկացավ, որ սխալ է արել։

4. Թմկա տիրուհուն նկարագրի՛ր ըստ պոեմի: Էն տեսակ կին, Ես իմ հոգին, Թե աշուղն էլ ունենար,Առանց զենքի, Առանց զորքի Շահերի դեմ կըգնար։Սիրո հընոց, Կրակ ու բոց՝ Էնպես աչքեր թե ժըպտան, Մարդու համար Օրվա պես վառ Գիշերները լույս կըտան։Վարդի թերթեր՝Էնպես շուրթեր Թե հաղթություն քեզ մաղթեն, Էլ քեզ ո՛չ Շահ, Ո՛չ ահ ու մահ, Ո՛չ զենք ու զորք կըհաղթեն։Չի հասնի չըքնաղ հուրին Իրանի։ Ծով են աչքերը Ջավախքի դըստեր,Ու կորչում է մարդ նըրա հայացքում, Ճակատը ճերմակ էն ձյունից էլ դեռ, Որ բարձր Աբուլի գագաթն է ծածկում։ Նա է շունչ, հոգին իշխան Թաթուլի, Նըրա սիրովն է հարբած էն հըսկան, Նըրա ժպիտն է քաջին ուժ տալի, Որ դաշտն է իջնում առյուծի նըման։ Թե տիրես, մեծ Շահ, դու նըրա սըրտին, Թաթուլն էլ անզոր կընկնի ոտիդ տակ, Հանգիստ կըտիրես և Թըմուկ բերդին,Որ չես կարենում էսքան ժամանակ։ Բնութագրի՛ր.

ա) Նադիր Շահին — Խաբեբա, չար, վախկոտ, խաբեությամբ կռիվ անող։ բ) Թաթուլին — հսկա, բարի, հզոր, պարց և այլն։